Kshetra Kshetrajna Vibhaga Yogah

अर्जुन उवाच | प्रकृतिं पुरुषं चैव क्षेत्रं क्षेत्रज्ञमेव च | एतद्वेदितुमिच्छामि ज्ञानं ज्ञेयं च केशव ||१३-१||

"13.1 Arjuna said I wish to learn about Nature (matter) and the Spirit (soul), the fi..."

श्रीभगवानुवाच | इदं शरीरं कौन्तेय क्षेत्रमित्यभिधीयते | एतद्यो वेत्ति तं प्राहुः क्षेत्रज्ञ इति तद्विदः ||१३-२||

"13.2 The Blessed Lord said This body, O Arjuna, is called the field; he who knows it..."

क्षेत्रज्ञं चापि मां विद्धि सर्वक्षेत्रेषु भारत | क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोर्ज्ञानं यत्तज्ज्ञानं मतं मम ||१३-३||

"13.3 Do thou also know Me as the knower of the field in all fields, O Arjuna. Knowled..."

तत्क्षेत्रं यच्च यादृक्च यद्विकारि यतश्च यत् | स च यो यत्प्रभावश्च तत्समासेन मे शृणु ||१३-४||

"13.4 What the field is and of what nature, what are its modifications and whence it i..."

ऋषिभिर्बहुधा गीतं छन्दोभिर्विविधैः पृथक् | ब्रह्मसूत्रपदैश्चैव हेतुमद्भिर्विनिश्चितैः ||१३-५||

"13.5 Sages have sung in many ways, in various distinctive chants and also in the sugg..."

महाभूतान्यहंकारो बुद्धिरव्यक्तमेव च | इन्द्रियाणि दशैकं च पञ्च चेन्द्रियगोचराः ||१३-६||

"13.6 The great elements, egoism, intellect, and also the Unmanifested Nature, the ten..."

इच्छा द्वेषः सुखं दुःखं संघातश्चेतना धृतिः | एतत्क्षेत्रं समासेन सविकारमुदाहृतम् ||१३-७||

"13.7 Desire, hatred, pleasure, pain, the aggregate (the body), intelligence, fortitud..."

अमानित्वमदम्भित्वमहिंसा क्षान्तिरार्जवम् | आचार्योपासनं शौचं स्थैर्यमात्मविनिग्रहः ||१३-८||

"13.8 Humility, unpretentiousness, non-injury, forgiveness, uprightness, service of th..."

इन्द्रियार्थेषु वैराग्यमनहंकार एव च | जन्ममृत्युजराव्याधिदुःखदोषानुदर्शनम् ||१३-९||

"13.9 Indifference to the objects of the senses and also absence of egoism; perception..."

असक्तिरनभिष्वङ्गः पुत्रदारगृहादिषु | नित्यं च समचित्तत्वमिष्टानिष्टोपपत्तिषु ||१३-१०||

"13.10 Non-attachment, non-identification of the Self with son, wife, home and the res..."

मयि चानन्ययोगेन भक्तिरव्यभिचारिणी | विविक्तदेशसेवित्वमरतिर्जनसंसदि ||१३-११||

"13.11 Unswerving devotion unto Me by the Yoga of non-separation, resort to solitary p..."

अध्यात्मज्ञाननित्यत्वं तत्त्वज्ञानार्थदर्शनम् | एतज्ज्ञानमिति प्रोक्तमज्ञानं यदतोऽन्यथा ||१३-१२||

"13.12 Constancy in Self-knowledge, perception of the end of true knowledge this is d..."

ज्ञेयं यत्तत्प्रवक्ष्यामि यज्ज्ञात्वामृतमश्नुते | अनादिमत्परं ब्रह्म न सत्तन्नासदुच्यते ||१३-१३||

"13.13 I will declare that which has to be known, knowing which one attains to immorta..."

सर्वतः पाणिपादं तत्सर्वतोऽक्षिशिरोमुखम् | सर्वतः श्रुतिमल्लोके सर्वमावृत्य तिष्ठति ||१३-१४||

"13.14 With hands and feet everywhere, with eyes, heads and mouths everywhere, with ea..."

सर्वेन्द्रियगुणाभासं सर्वेन्द्रियविवर्जितम् | असक्तं सर्वभृच्चैव निर्गुणं गुणभोक्तृ च ||१३-१५||

"13.15 Shining by the functions of all the senses, yet without the senses; unattached,..."

बहिरन्तश्च भूतानामचरं चरमेव च | सूक्ष्मत्वात्तदविज्ञेयं दूरस्थं चान्तिके च तत् ||१३-१६||

"13.16 Without and within (all) beings the unmoving and also the moving; because of It..."

अविभक्तं च भूतेषु विभक्तमिव च स्थितम् | भूतभर्तृ च तज्ज्ञेयं ग्रसिष्णु प्रभविष्णु च ||१३-१७||

"13.17 And undivided, yet It exists as if divided in beings; It is to be known as the ..."

ज्योतिषामपि तज्ज्योतिस्तमसः परमुच्यते | ज्ञानं ज्ञेयं ज्ञानगम्यं हृदि सर्वस्य विष्ठितम् ||१३-१८||

"13.18 That, the Light of all lights, is said to be beyond darkness: knowledge, the kn..."

इति क्षेत्रं तथा ज्ञानं ज्ञेयं चोक्तं समासतः | मद्भक्त एतद्विज्ञाय मद्भावायोपपद्यते ||१३-१९||

"13.19 Thus the field, as well as knowledge and the knowable have been briefly stated...."

प्रकृतिं पुरुषं चैव विद्ध्यनादी उभावपि | विकारांश्च गुणांश्चैव विद्धि प्रकृतिसम्भवान् ||१३-२०||

"13.20 Know thou that Nature (matter) and the Spirit are both beginningless; and know ..."

कार्यकारणकर्तृत्वे हेतुः प्रकृतिरुच्यते | पुरुषः सुखदुःखानां भोक्तृत्वे हेतुरुच्यते ||१३-२१||

"13.21 In the production of the effect and the cause, Nature (matter) is said to be th..."

पुरुषः प्रकृतिस्थो हि भुङ्क्ते प्रकृतिजान्गुणान् | कारणं गुणसङ्गोऽस्य सदसद्योनिजन्मसु ||१३-२२||

"13.22 The soul seated in Nature experiences the alities born of Nature; attachment to..."

उपद्रष्टानुमन्ता च भर्ता भोक्ता महेश्वरः | परमात्मेति चाप्युक्तो देहेऽस्मिन्पुरुषः परः ||१३-२३||

"13.23 The Supreme Soul in this body is also called the spectator, the permitter, the ..."

य एवं वेत्ति पुरुषं प्रकृतिं च गुणैः सह | सर्वथा वर्तमानोऽपि न स भूयोऽभिजायते ||१३-२४||

"13.24 He who thus knows the Spirit and Matter together with the alities, in whatever ..."

ध्यानेनात्मनि पश्यन्ति केचिदात्मानमात्मना | अन्ये साङ्ख्येन योगेन कर्मयोगेन चापरे ||१३-२५||

"13.25 Some by meditation behold the Self in the self by the self, others by the Yoga ..."

अन्ये त्वेवमजानन्तः श्रुत्वान्येभ्य उपासते | तेऽपि चातितरन्त्येव मृत्युं श्रुतिपरायणाः ||१३-२६||

"13.26 Others also, not knowing thus, worship, having heard of It from others; they, t..."

यावत्सञ्जायते किञ्चित्सत्त्वं स्थावरजङ्गमम् | क्षेत्रक्षेत्रज्ञसंयोगात्तद्विद्धि भरतर्षभ ||१३-२७||

"13.27 Wherever a being is born, whether unmoving or moving, know thou, O best of the ..."

समं सर्वेषु भूतेषु तिष्ठन्तं परमेश्वरम् | विनश्यत्स्वविनश्यन्तं यः पश्यति स पश्यति ||१३-२८||

"13.28 He sees, who sees the Supreme Lord, existing eally in all beings, the unperishi..."

समं पश्यन्हि सर्वत्र समवस्थितमीश्वरम् | न हिनस्त्यात्मनात्मानं ततो याति परां गतिम् ||१३-२९||

"13.29 Because he who sees the same Lord eally dwelling everywhere does not destroy th..."

प्रकृत्यैव च कर्माणि क्रियमाणानि सर्वशः | यः पश्यति तथात्मानमकर्तारं स पश्यति ||१३-३०||

"13.30 He sees, who sees that all actions are performed by Nature alone and that the S..."

यदा भूतपृथग्भावमेकस्थमनुपश्यति | तत एव च विस्तारं ब्रह्म सम्पद्यते तदा ||१३-३१||

"13.31 When a man sees the whole variety of beings as resting in the One, and spreadin..."

अनादित्वान्निर्गुणत्वात्परमात्मायमव्ययः | शरीरस्थोऽपि कौन्तेय न करोति न लिप्यते ||१३-३२||

"13.32 Being without beginning and being devoid of (any) alities, the Supreme Self, im..."

यथा सर्वगतं सौक्ष्म्यादाकाशं नोपलिप्यते | सर्वत्रावस्थितो देहे तथात्मा नोपलिप्यते ||१३-३३||

"13.33 As the all-pervading ether is not tainted, because of its subtlety, so the Self..."

यथा प्रकाशयत्येकः कृत्स्नं लोकमिमं रविः | क्षेत्रं क्षेत्री तथा कृत्स्नं प्रकाशयति भारत ||१३-३४||

"13.34 Just as the one sun illumines the whole world, so also the Lord of the field (S..."

क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोरेवमन्तरं ज्ञानचक्षुषा | भूतप्रकृतिमोक्षं च ये विदुर्यान्ति ते परम् ||१३-३५||

"13.35 They who, by the eye of knowledge, perceive the distinction between the field a..."